ĐỀ SỐ 2:
Phân tích nguyên tắc tập trung - dân chủ và chỉ ra ý nghĩa của nguyên
tắc này trong quản lí hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay
I - ĐẶT VẤN ĐỀ
Việc quản lí hành chính nhà nước luôn phải được tiến hành trên cơ sở những
nguyên tắc nhất định. Những nguyên tắc trong quản lí hành chính nhà nước là tổng
thể các quy phạm pháp luật hành chính có nội dung là những tư tưởng chủ đạo làm
cơ sở để tổ chức thực hiện hoạt động quản lí hành chính nhà nước. Một trong số các
nguyên tắc quản lí hành chính nhà nước quan trọng nhất là nguyên tắc tập trung –
dân chủ. Để có thể áp dụng đúng nguyên tắc này, trước hết cần tìm hiểu nội dung và
ý nghĩa của nó trong quản lí hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
II - NỘI DUNG
1. Cơ sở pháp lý
Tập trung - dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Nhà
nước nên việc thực hiện quản lí hành chính nhà nước cũng phải tuân theo nguyên
tắc này. Nguyên tắc tập trung dân chủ đã được ghi nhận tại Điều 4 Hiến pháp 1959,
Điều 6 Hiến pháp 1980 và Điều 6 Hiến pháp 1992: “Quốc hội, Hội đồng nhân dân
và các cơ quan khác của Nhà nước đều tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập
trung dân chủ”. Không những ở nước ta, các nước xã hội chủ nghĩa cũng ghi nhận
nguyên tắc này trong Hiến pháp và cũng xác định là nguyên tắc cơ bản trong tổ
chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.
Như vậy, nguyên tắc tập trung dân chủ phải được áp dụng thường xuyên trong
quá trình tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và hoạt động quản lí
hành chính nhà nước nói riêng.
2. Lý luận chung về nguyên tắc tập trung - dân chủ
Trước hết cần tìm hiểu thế nào là nguyên tắc tập trung – dân chủ.
- Tập trung: là thâu tóm quyền lực Nhà nước vào chủ thể quản lí để điều hành,
chỉ đạo thực hiện chính sách, pháp luật một cách thống nhất.
- Dân chủ: là mở rộng quyền cho đối tượng quản lí nhằm phát huy trí tuệ tập
thể vào hoạt động quản lý, phát huy khả năng tiềm tàng của đối tượng quản lí trong
quá trình thực hiện chính sách, pháp luật.
Nguyên tắc tập trung dân chủ bao hàm sự kết hợp giữa hai yếu tố tập trung và
dân chủ, nghĩa là vừa đảm bảo sự lãnh đạo tập trung trên cơ sở dân chủ, vừa đảm
bảo mở rộng dân chủ dưới sự lãnh đạo tập trung. Cần phải phối hợp một cách đồng
bộ, chặt chẽ hai yếu tố này để chúng thúc đẩy nhau cùng phát triển trong quản lí
hành chính nhà nước. Nếu chỉ có sự lãnh đạo tập trung mà không mở rộng dân chủ
sẽ dẫn đến tình trạng tập trung quan liêu, độc đoán, lạm quyền, tham nhũng phát
triển. Còn nếu quá dân chủ sẽ dẫn đến tình trạng tùy tiện, xuất hiện sự dân chủ quá
trớn, lạm dụng dân chủ và vô chính phủ. Nhưng đồng thời cũng phải biết áp dụng
linh hoạt hai nội dung này, tùy từng địa phương, từng thời điểm khác nhau cần định
ra liều lượng kết hợp giữa yếu tố tập trung và dân chủ một cách thích hợp để tạo
nên sự hài hòa, thống nhất giữa hai mặt của nguyên tắc.
Tuy nhiên, đây không phải là sự tập trung toàn diện và tuyệt đối, mà chỉ đối
với những vấn đề cơ bản, chính yếu nhất, bản chất nhất. Sự tập trung đó bảo đảm
cho cơ quan cấp dưới, cơ quan địa phương có cơ sở và khả năng thực hiện quyết
định của trung ương; đồng thời, căn cứ trên điều kiện thực tế của mình, có thể chủ
động sáng tạo trong việc giải quyết các vấn đề của địa phương và cơ sở. Cả hai yếu
tố này vì thế phải có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ. Chúng có mối quan hệ qua lại,
phụ thuộc và thúc đẩy nhau cùng phát triển trong quản lí hành chính nhà nước.
3. Nội dung của nguyên tắc tập trung - dân chủ
Nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lí hành chính nhà nước biểu hiện ở
những điểm sau:
3.1. Sự phụ thuộc của cơ quan hành chính nhà nước vào cơ quan quyền lực
nhà nước cùng cấp
Hiến pháp của Nhà nước ta đã ghi nhận nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước
thuộc về nhân dân. Người dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua hệ thống các
cơ quan quyền lực nhà nước do chính họ bầu ra để thay mặt họ trực tiếp thực hiện
những quyền lực đó. Điều 6, Hiến pháp 1992 đã quy định:
“Nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân
dân là những cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân
bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân”.
Như vậy, Hiến pháp quy định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân,
nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua các cơ quan quyền lực nhà nước
do chính họ bầu ra để thay mặt mình trực tiếp thực hiện những quyền lực đó. Ðể
thực hiện chức năng quản lí hành chính nhà nước, hệ thống cơ quan hành chính nhà
nước được thành lập và nó luôn có sự phụ thuộc vào các cơ quan quyền lực nhà
nước cùng cấp.
Để thực hiện chức năng quản lí hành chính nhà nước của nhân dân trên các
lĩnh vực đời sống của xã hội, hệ thống cơ quan hành chính nhà nước từ trung ương
tới địa phương được thành lập. Trong tổ chức và hoạt động của cơ quan hành chính
nhà nước luôn có sự phụ thuộc vào cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp.
Trước hết, cơ quan quyền lực nhà nước có những quyền hạn nhất định trong
việc thành lập, sáp nhập hay giải thể các cơ quan hành chính nhà nước ở cùng cấp.
Ở trung ương, Quốc hội thành lập ra Chính phủ và trao cho nó quyền hành pháp. Ở
địa phương, các ủy ban nhân dân do hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra và thực
hiện hoạt động quản lí hành chính nhà nước ở địa phương. Các cơ quan khác trong
hệ thống cơ quan hành chính nhà nước (như Bộ, cơ quan ngang Bộ,…) đều do các
cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp trực tiếp hay gián tiếp quyết định việc thành
lập, thay đổi hay bãi bỏ. Trong hoạt động, các cơ quan hành chính nhà nước luôn
chịu sự chỉ đạo, giám sát của hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước và chịu trách
nhiệm báo cáo hoạt động của mình trước cơ quan quyền lực nhà nước cùng cấp. Tất
cả sự phụ thuộc nêu trên đều nhằm mục đích đảm bảo cho hoạt động của hệ thống
cơ quan hành chính nhà nước phù hợp với ý chí, nguyện vọng và lợi ích của nhân
dân lao động. Đồng thời, đó chính là việc đảm bảo cho sự tập trung quyền lực vào
hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước – cơ quan do dân bầu ra và chịu trách nhiệm
trước nhân dân.
Dân chủ được thể hiện rõ nét trong việc cơ quan quyền lực nhà nước trao
quyền chủ động, sáng tạo cho cơ quan hành chính nhà nước trong quá trình cơ quan
này chỉ đạo thực hiện pháp, luật và các văn bản khác của cơ quan quyền lực. Các cơ
quan nhà nước địa phương và cấp dưới có quyền chủ động, sáng tạo trong việc thực
hiện quyết định của cơ quan nhà nước trung ương, cấp trên hoặc những vấn đề
thuộc thẩm quyền của mình, phù hợp với đặc điểm cụ thể của địa phương hoặc đơn
vị mình, nhưng không được trái với các quy định của trung ương và cấp trên. Các
cơ quan quyền lực nhà nước không can thiệp vào hoạt động của các cơ quan hành
chính nhà nước mà tạo điều kiện thuận lợi cần thiết để các cơ quan này hoàn thành
tốt chức năng, nhiệm vụ của mình là quản lí hành chính nhà nước trên mọi lĩnh vực
của đời sống xã hội.
Sự phụ thuộc lẫn nhau của cơ quan hành chính nhà nước và cơ quan quyền lực
nhà nước cùng cấp nhằm bảo đảm cho hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính
nhà nước phù hợp với ý chí, nguyện vọng và lợi ích của nhân dân lao động, bảo
đảm sự tập trung quyền lực vào cơ quan quyền lực - cơ quan do dân bầu và chịu
trách nhiệm trước nhân dân.
3.2. Sự phục tùng của cấp dưới đối với cấp trên, địa phương đối với trung
ương
Đây không phải sự phục tùng vô điều kiện mà là sự phục tùng mệnh lệnh hợp
pháp trên cơ sở quy định của pháp luật. Sự phục tùng này đảm bảo cho cấp trên và
trung ương tập trung quyền lực để chỉ đạo, giám sát hoạt động của cấp dưới và của
địa phương. Thiếu sự phục tùng đó sẽ dẫn đến việc buông lỏng sự lãnh đạo, quản lí
tập trung của trung ương và cấp trên, làm nảy sinh tình trạng tuỳ tiện, vô chính phủ,
cục bộ địa phương. Sự phục tùng này trong quản lý hành chính nhà nước biểu hiện
ở cả 2 phương diện tổ chức và hoạt động.
Các cơ quan nhà nước trung ương, cấp trên căn cứ vào quy định của pháp luật
về nhiệm vụ, quyền hạn của mình và căn cứ vào đặc điểm của từng địa phương,
cấp dưới để đưa ra quyết định đối với địa phương, cấp dưới đó. Cấp dưới và địa
phương có nghĩa vụ phải thực hiện tất cả các yêu cầu, mệnh lệnh do cấp trên và
trung ương đưa ra. Tuy nhiên các cơ quan nhà nước địa phương và cấp dưới vẫn
được các cơ quan trung ương cấp trên tạo mọi điều kiện để phát huy sự chủ động,
sáng tạo để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.
Trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, phải phân định rõ những vấn đề
thuộc thẩm quyền tập thể và những nhiệm vụ, quyền hạn thuộc thẩm quyền của
người đứng đầu. Đối với những vấn đề thuộc thẩm quyền tập thể thì thiểu số phục
tùng đa số nhưng thiểu số có quyền bảo lưu ý kiến; đa số cần xem xét, tham khảo ý
kiến của thiểu số để kiểm tra tính đúng đắn trong quyết định của mình. Những vấn
đề cá nhân có quyền quyết định thì cá nhân phải chịu trách nhiệm về quyết định của
mình. Như vậy mới tránh được tình trạng quan liêu, áp đặt ý chí và thiếu trách
nhiệm đối với công việc.
3.3. Việc phân cấp quản lý
Phân cấp quản lí là sự chuyển giao thẩm quyền từ cấp trên xuống cấp dưới
nhằm đạt được một cách có hiệu quả nhất mục tiêu chung của hoạt động quản lý
hành chính nhà nước. Khi tiến hành phân cấp quản lí đã có sự phân định rõ chức
trách, nhiệm vụ, quyền hạn của các cấp trong bộ máy quản lí hành chính nhà nước.
Mỗi cấp quản lý có những mục tiêu, nhiệm vụ, thẩm quyền và những phương thức
cần thiết để thực hiện một cách tốt nhất những mục tiêu, nhiệm vụ của cấp mình.
Phân cấp quản lí phải đồng thời được kết hợp với việc xác định vai trò của từng cấp
hành chính. Mỗi cấp quản lí có những mục tiêu, nhiệm vụ, thẩm quyền và có những
phương tiện cần thiết để thực hiện một cách tốt nhất những mục tiêu nhiệm vụ của
cấp mình. Trong phạm vi thẩm quyền được giao mỗi cấp quản lí được phép tiến
hành những hoạt động nhất định nhằm phát huy tính năng động sáng tạo của mình.
Việc phân cấp quản lí giữa các cấp trong bộ máy quản lí hành chính nhà nước
là công việc hết sức phức tạp, đòi hỏi phải xem xét từ nhiều góc độ khác nhau như:
cơ sở kinh tế, chính trị, xã hội, trình độ phát triển kinh tế, kết cấu hạ tầng, trình độ
dân trí, trình độ quản lí của cán bộ,… Có như vậy mới có thể tiến hành phân cấp
quản lí cụ thể, hợp lý theo đúng quy định của pháp luật.
Phân cấp quản lí là một biểu hiện của nguyên tắc tập trung dân chủ, việc phân
cấp phải đảm bảo những yêu cầu sau:
- Phải đảm bảo quyền quyết định của trung ương đối với những lĩnh vực then
chốt, những vấn đề có ý nghĩa chiến lược để đảm bảo sự phát triển cân đối hài hòa
của toàn xã hội, bảo đảm sự quản lí tập trung và thống nhất của Nhà nước trong
phạm vi toàn quốc.
- Mạnh dạn phân quyền cho địa phương, các đơn vị cơ sở để phát huy tính chủ
động, sáng tạo trong quản lý, tích cực phát huy sức người, sức của, đẩy mạnh sản
xuất và phục vụ đời sống nhằm hoàn thành nhiệm vụ mà cấp trên giao phó, đồng
thời tránh cho cơ quan nhà nước ở trung ương phải ôm đồm các công việc mang
tính sự vụ, thuộc về chức trách của các đơn vị ở địa phương và cơ sở.
- Phải phân cấp quản lí cụ thể, hợp lý trên cơ sở quy định của pháp luật. Mỗi
loại việc chỉ được thực hiện bởi một cấp cơ quan, hoặc một vài cấp cơ quan. Cấp
trên không phải lúc nào cũng thực hiện được một số chức năng một cách có hiệu
quả như cấp dưới, vì vậy không nên giao những việc thuộc về địa phương, cấp cơ
sở cho cấp trên.
- Có sự phân cấp rành mạch. Quyền lực nhà nước không phải được ban phát từ
cấp trên xuống cấp dưới. Sự phân quyền cho từng cấp là cần thiết nhưng phải đồng
thời được kết hợp với việc xác định vai trò của từng cấp hành chính: trung ương,
tỉnh, huyện, xã.
Việc ban hành các quyết định phân cấp quản lí cần phải có sự cân nhắc, tính
toàn kĩ lưỡng, hợp lý và phải được ghi cụ thể trong các văn bản pháp luật của các
cấp có thẩm quyền.
3.4. Hướng về cơ sở
Hướng về cơ sở là việc các cơ quan hành chính nhà nước mở rộng dân chủ trên
cơ sở quản lý tập trung đối với hoạt động của toàn bộ hệ thống các đơn vị kinh tế,
văn hóa - xã hội trực thuộc. Các đơn vị cơ sở của bộ máy hành chính nhà nước là
nơi trực tiếp tạo ra của cải vật chất, trực tiếp phục vụ đời sống nhân dân. Vì thế Nhà
nước cần có các chính sách hợp lý, tạo điều kiện để đơn vị cơ sở hoạt động có hiệu
quả. Có như vậy hoạt động của các đơn vị cơ sở mới phát triển một cách mạnh mẽ
theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là việc cơ quan hành chính nhà nước
mở rộng dân chủ trên cơ sở quản lý tập trung đối với các hoạt động của toàn bộ hệ
thống các đơn vị kinh tế, văn hóa, xã hội trực thuộc, cũng chính là việc thực hiện
"dân là gốc" trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước.
Các đơn vị cơ sở được Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu các tài sản hợp pháp, có
quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh, đồng thời cũng được Nhà nước hướng dẫn,
giúp đỡ về vật chất, tinh thần. Các đơn vị văn hóa – xã hội của hệ thống các đơn vị
cơ sở luôn được Nhà nước quan tâm, cung cấp những trang thiết bị cần thiết để hoạt
động, giúp đỡ về vật chất, tinh thần nhằm tạo ra những điều kiện tốt nhất để các đơn
vị này hoạt động có hiệu quả. Ngoài ra, Nhà nước cũng có các chính sách và biện
pháp quản lí một cách thống nhất và chặt chẽ tổ chức và hoạt động của hệ thống các
đơn vị cơ sở. Có như vậy mới thúc đẩy mọi hoạt động của các đơn vị kinh tế, văn
hóa – xã hội này phát triển một cách mạnh mẽ theo đúng định hướng của Nhà nước.
3.5. Sự phụ thuộc hai chiều của cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương
Các cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương đều được tổ chức và hoạt động
theo nguyên tắc phụ thuộc hai chiều hay còn gọi là nguyên tắc song trùng trực
thuộc. Sự phụ thuộc này thể hiện ở cả hai mặt tổ chức và hoạt động của cơ quan
hành chính nhà nước ở địa phương và được Nhà nước xác định một cách cụ thể
trong các văn bản pháp luật.
Ðối với cơ quan nhà nước có thẩm quyền chung, một mặt phụ thuộc vào cơ
quan quyền lực nhà nước cùng cấp, mặt khác phụ thuộc vào cơ quan hành chính
nhà nước cấp trên. Ở địa phương, ủy ban nhân dân các cấp trước hết có sự phụ
thuộc vào hội đồng nhân dân cùng cấp (mối phụ thuộc ngang), đồng thời, chúng
còn có sự phụ thuộc vào cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung ở cấp
trên trực tiếp (mối phụ thuộc dọc). Ví dụ: ủy ban nhân dân tỉnh A một mặt chịu sự
chỉ đạo của hội đồng nhân dân tỉnh A theo chiều ngang, một mặt chịu sự chỉ đạo
của Chính phủ theo chiều dọc.
Đối với cơ quan quản lí hành chính có thẩm quyền chuyên môn ở địa phương
(sở, phòng, ban) thì phụ thuộc vào cơ quan quản lí hành chính nhà nước có thẩm
quyền chung cùng cấp (Uỷ ban nhân dân) – quan hệ ngang, và phụ thuộc vào cơ
quan quản lí hành chính nhà nước có thẩm quyền chuyên môn cấp trên ở cấp trực
tiếp - quan hệ dọc. Ví dụ: sở Tư pháp tỉnh B, một mặt phụ thuộc vào ủy ban nhân
dân tỉnh B, mặt khác phụ thuộc vào Bộ Tư pháp.
Mối phụ thuộc ngang tạo điều kiện cho cấp dưới mở rộng dân chủ, phát huy
thế mạnh của địa phương. Mối phụ thuộc dọc nhằm giúp cho cấp trên tập trung
quyền lực nhà nước để chỉ đạo hoạt động của cấp dưới tạo nên hoạt động chung
thống nhất . Mối phụ thuộc hai chiều này đảm bảo sự thống nhất giữa lợi ích chung
của nước với lợi ích của địa phương, lợi ích ngành và lợi ích vùng lãnh thổ.
4. Ý nghĩa của nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lí hành chính nhà
nước ở Việt Nam hiện nay
Đây là nguyên tắc tổ chức và hoạt động chủ yếu và quan trọng của bộ máy nhà
nước ta. Theo nguyên tắc tập trung dân chủ, quyền lực tập trung thống nhất vào
nhân dân, đại diện là Quốc hội - cơ quan quyền lực cao nhất (ở các địa phương là
Hội đồng nhân dân). Có sự phân công quyền lực hợp lý giữa 3 cơ quan: lập pháp -
hành pháp - tư pháp, tập trung cao nhất vào Quốc hội chứ không phải là sự phân
chia thành 3 mảng quyền lực khác nhau như nguyên tắc phân chia quyền lực (tam
quyền phân lập) của bộ máy nhà nước tư sản – một yếu tố của nguy cơ dẫn đến
phân rã, cát cứ của từng mảng quyền lực.
Đối với bất kỳ xã hội và bất kỳ kiểu nhà nước nào, việc quản lí xã hội và thực
hiện quyền lực nhà nước (quản lí nhà nước) đều phải có sự tập trung quyền lực. Ở
nước ta hiện nay, sự tập trung quyền lực là yếu tố bắt buộc và mang tính tất yếu
nhằm điều khiển, quản lí được toàn bộ các hoạt động xã hội, thiết lập và duy trì một
trật tự xã hội phù hợp với ý chí và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị xã hội. Việc
tập trung quyền lực giúp cho các cơ quan quản lí hành chính nhà nước thực hiện
chức năng của mình tốt hơn.
Áp dụng nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lí hành chính nhà nước đã
giúp cho việc thực hiện quyền lực làm chủ của nhân dân (thông qua các cơ quan
quyền lực nhà nước ở trung ương và địa phương) hoàn thiện hơn, người dân có thể
thực hiện quyền giám sát của mình một cách hữu hiệu, tạo nên một cơ chế đảm bảo
cho quần chúng tích cực tham gia vào công tác quản lí hành chính nhà nước. Tuy
nhiên, việc áp dụng yếu tố dân chủ không thể loại trừ trách nhiệm cá nhân, dân chủ
nhưng phải gắn với trách nhiệm của từng cá nhân cụ thể đối với những quyết định,
việc làm của mình.
Việc áp dụng nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lí hành chính nhà nước
cũng tạo nên một sự thống nhất về ý chí trong việc quản lí hành chính nhà nước, tạo
ra sự nhịp nhàng, ăn khớp giữa các cơ quan, ngành, khối trong toàn xã hội mà vẫn
bảo đảm để cho các địa phương trong nước có quyền tự do tương đối trong việc
định ra các hình thức phát triển khác nhau phù hợp với địa phương mình.
III - KẾT LUẬN
Tập trung – dân chủ là nguyên tắc chính trong tổ chức và hoạt động của bộ
máy nhà nước cũng như trong hoạt động quản lí hành chính nhà nước ta. Đây là
một nguyên tắc rất khoa học, giúp cho việc quản lí hành chính nhà nước thuận tiện,
hiệu quả hơn. Nhưng làm thế nào để áp dụng đúng nguyên tắc này lại là điều không
hề đơn giản. Phải kết hợp hài hòa hai yếu tố tập trung và dân chủ thì mới phát huy
được hết vai trò của nguyên tắc này trên thực tế xã hội Việt Nam. Nếu quá đề cao
một trong hai yếu tố sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy cần phải
nghiên cứu để vận dụng có hiệu quả nguyên tắc tập trung – dân chủ trong điều kiện
của nhà nước ta hiện nay, để hoạt động quản lí hành chính nhà nước phù hợp với
thực tiễn.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật hành chính Việt Nam, Nxb. Công
an nhân dân, Hà Nội, 2008.
2. Khoa luật, Đại học quốc gia Hà Nội, Giáo trình luật hành chính Việt Nam,
Nxb. Đại học quốc gia, Hà Nội, 2005.
3. ThS. Vũ Văn Nhiệm, Nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt
động của các cơ quan nhà nước, Tạp chí KHPL, số 3/2004.
4. Luật hiến pháp nước Công hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1946, 1959,
1980, 1992.
5. Website:
http://www.hanhchinh.com.vn
http://vietlaw.gov.vn
http://www.hcmulaw.edu.vn
MỤC LỤC
I - Đặt vấn đề 1
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét